Đập Tam Hiệp: Hệ quả từ 18 năm vận hành và sự tích tụ trầm tích đáng lo ngại

Đập Tam Hiệp, công trình thủy điện lớn nhất thế giới, đã và đang tạo ra những tác động to lớn đến môi trường và xã hội kể từ khi đi vào hoạt động cách đây 18 năm. Được hoàn thành vào năm 2006, dự án này đã tiêu tốn khoảng 200 tỷ Nhân dân tệ (khoảng 28,6 tỷ USD) và mất gần hai thập kỷ để xây dựng, không những vậy còn yêu cầu di dời hơn một triệu người sống dọc theo sông Dương Tử.

Đập cao 181 mét và dài 2.335 mét không chỉ được thiết kế nhằm mục đích phát điện mà còn để kiểm soát lũ lụt cho hàng triệu người, bảo vệ họ khỏi những trận lũ lụt khủng khiếp mà sông Dương Tử có thể gây ra. Khi khối nước khổng lồ phía sau đập dâng lên, nó đã trở thành một công trình hùng vĩ tương tự như những kim tự tháp ở Ai Cập, theo nhận định của nhiều chuyên gia.

Hình ảnh từ trên không cho thấy tình trạng xả lũ tại Đập Tam Hiệp ở tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc. (Ảnh: Wang Gang/Xinhua via Getty Images).

Đập Tam Hiệp thực sự đã chứng minh công suất điện đáng kinh ngạc, với nhà máy thủy điện được hoàn thiện vào năm 2012 có tổng công suất lên tới 22.500 Megawatt, vượt xa công suất của bất kỳ đập thủy điện nào ở Mỹ.

Đáng chú ý, trong gần hai thập kỷ qua, đập đã đóng góp hơn 22.000 tỷ Nhân dân tệ (hơn 3.000 tỷ USD) cho nền kinh tế Trung Quốc. Đặc biệt, sản lượng điện hàng năm từ nhà máy thủy điện này đã vượt mốc 100 tỷ kilowatt-giờ (kWh) trong các năm 2018, 2020 và 2021, với năm 2020 là kỷ lục 111,8 tỷ kWh điện sạch được sản xuất.

“Mặc dù dự án mang lại nhiều lợi ích, song vẫn còn nhiều vấn đề cần được giải quyết” – Quốc vụ viện Trung Quốc đã chỉ ra trong một thông báo gần đây.

Vấn đề sinh thái nghiêm trọng từ đập Tam Hiệp

Không chỉ gây ảnh hưởng đến sinh kế của hàng triệu người, đập Tam Hiệp còn có những tác động tiêu cực đối với địa chất khu vực. Lượng nước lớn phía sau đập đã bắt đầu xói mòn bờ sông, dẫn đến nhiều vụ lở đất do thay đổi mực nước thường xuyên.

NASA đã chỉ ra rằng sức nặng của hồ chứa thậm chí đã làm chậm tốc độ quay của Trái Đất. Tuy nhiên, một trong những mối lo ngại lớn nhất vẫn là trầm tích. Đập đã giữ lại một lượng lớn phù sa, điều này không chỉ giảm khả năng kiểm soát lũ mà còn gây ra tình trạng xói mòn ở hạ lưu sông.

Truyền thông Trung Quốc báo cáo rằng 18 năm sau khi đập Tam Hiệp đi vào hoạt động, 1,8 tỷ tấn trầm tích đã tích tụ, tương đương với một ngọn núi nhỏ. Điều này diễn ra do việc cắt dòng chảy của sông Dương Tử, ảnh hưởng đến sự sống và môi trường xung quanh.

Một nghiên cứu gần đây đã chỉ ra rằng “tốc độ tải lượng trầm tích sông Dương Tử đã giảm trong hai thập kỷ qua do tác động của đập Tam Hiệp”. Trước khi đập được xây dựng, tải lượng trầm tích trung bình hàng năm là 501 triệu tấn nhưng giờ đây lượng trầm tích đã giảm đáng kể.

Lưu lượng nước vào đập Tam Hiệp trong năm 2020 đạt tới 75.000 mét khối mỗi giây. (Ảnh: Xinhua/PA).

Trong những năm gần đây, tốc độ giảm tải lượng trầm tích đã tiếp tục gia tăng. Thống kê cho thấy trong giai đoạn đầu triển khai đập (2003–2005), 64% trầm tích đã bị giữ lại. Con số này tăng lên hơn 80% trong các năm sau đó.

Hệ quả lâu dài từ sự tích tụ trầm tích

Đập Tam Hiệp tọa lạc trên sông Dương Tử và việc tích tụ trầm tích sẽ gây hậu quả nghiêm trọng cho khu vực Trùng Khánh nếu không được kiểm soát. Theo dự đoán của Giáo sư Hoàng Vạn Lý, các cảng tại Trùng Khánh sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi phù sa trong vòng một thập kỷ tới.

Giáo sư Hoàng Vạn Lý, chuyên gia thủy lực nổi tiếng Trung Quốc. (Ảnh: Hoàng Vạn Lý).

Theo nghiên cứu, lượng phù sa nặng nề từ sông Dương Tử không chỉ gây trở ngại cho hoạt động của các tuabin trong đập mà còn làm ngập lụt nghiêm trọng, ảnh hưởng đến đời sống, kinh tế của người dân. Lời cảnh báo từ Giáo sư Hoàng Vạn Lý về sự tích tụ trầm tích đã trở thành hiện thực khi sau 18 năm, đập đã tích tụ 1,8 tỷ tấn trầm tích và mức độ vẫn tiếp tục gia tăng.

Điều này dẫn đến việc giảm khả năng điều tiết nước của hồ chứa, làm tăng nguy cơ lũ lụt tại những khu vực đông dân cư nhạy cảm gần đó, đồng thời đe dọa đến an toàn của người dân.

Trung Quốc đang đối mặt với những thách thức lớn nhằm giải quyết tình trạng bồi lắng này, không chỉ để duy trì sự hoạt động hiệu quả của hồ chứa mà còn để bảo vệ môi trường sinh thái sông Dương Tử và đảm bảo sự an toàn cho cộng đồng dân cư.