Vì sao bão được đặt tên và ai quyết định tên gọi đó?

Khi một xoáy thuận nhiệt đới mạnh lên thành bão, nó nhanh chóng trở thành mối đe dọa với cộng đồng ven biển và hoạt động hàng hải. Thay vì chỉ dùng các con số hoặc tọa độ khó nhớ, các cơ quan khí tượng quốc tế và khu vực dùng tên riêng — một phương pháp giúp truyền tin nhanh, giảm nhầm lẫn và gia tăng khả năng theo dõi trong khâu cảnh báo.

Sơ lược lịch sử cách gọi tên bão

Quy ước đặt tên cho các cơn bão không xuất hiện đồng đều trên toàn cầu. Ở một số vùng, việc gán tên đã bắt đầu từ giữa thế kỷ 20. Ở Đại Tây Dương, từ thập niên 1950 người ta đã dùng tên để phân biệt các cơn bão; tới năm 1953, danh sách tên ban đầu chỉ gồm tên nữ. Sau đó hệ thống được điều chỉnh: từ năm 1978, danh sách bổ sung tên nam và các tên được xen kẽ giữa nam và nữ.

Nguyên tắc đặt tên ở từng khu vực

Mỗi vùng biển lại có quy ước riêng do các cơ quan khí tượng chịu trách nhiệm đề xuất và phê duyệt. Trong đó có một số quy tắc nổi bật được áp dụng ở các khu vực chính:

• Đại Tây Dương: sử dụng bộ danh sách 21 tên cho mỗi mùa, và có sáu bộ sẽ xoay vòng theo chu kỳ sáu năm. Những chữ cái Q, U, X, Y và Z thường không được sử dụng trong việc đặt tên ở khu vực này.
• Bắc Ấn Độ Dương: từ năm 2020, khu vực này triển khai một hệ thống mới với danh sách tên trung tính, xếp theo thứ tự chữ cái và do từng quốc gia đóng góp.
• Tây Bắc Thái Bình Dương và Biển Đông: các tên trong khu vực thường là tên địa danh, động vật hoặc thực vật do các quốc gia thành viên đề cử; mỗi nước nộp 10 tên, hình thành các bộ danh sách luân phiên.

Ai đề xuất và phê duyệt danh sách tên?

Về mặt tổ chức, các danh sách tên thường do Cơ quan Khí tượng Thủy văn Quốc gia (NMHSs) của từng nước đề xuất. Những đề xuất này sau đó được xem xét, phê duyệt trong các phiên họp chuyên môn — có thể là hàng năm hoặc hai năm một lần — của ủy ban khu vực. Ở Tây Bắc Thái Bình Dương, Cục Khí tượng Nhật Bản (JMA) là một trong những trung tâm chuyên ngành có trách nhiệm chính trong việc dự báo, cảnh báo và công bố tên cho các xoáy thuận hoạt động trên khu vực này.

Danh sách tên quốc tế và cách dùng tên trong thực tế

Các nước khu vực tây bắc Thái Bình Dương đã góp chung một bộ tên gồm nhiều lựa chọn — tổng danh sách rộng tới hàng trăm tên do các quốc gia lựa chọn. Những tên này chỉ được gán cho những hệ thống đã đạt cấp bão trở lên, và sử dụng theo trình tự danh sách từ trên xuống dưới. Khi một năm sử dụng hết tên trong danh sách, sẽ có danh sách bổ sung sẵn sàng để tiếp tục đặt tên cho những cơn bão phát sinh sau đó.

Ở một số trường hợp, tên bão quốc tế khi đi vào khu vực giám sát riêng của một nước có thể được đổi sang tên nội địa. Ví dụ, Philippines dùng một danh sách 25 tên riêng cho vùng Philippine Area of Responsibility (PAR); khi xoáy thuận đi vào PAR, cơ quan địa phương sẽ gán tên trong danh sách của họ.

Một vài ví dụ cụ thể

Bản đăng ký tên quốc tế mà Việt Nam tham gia có những tên như Sơn Tinh, Cỏ May, Ba Vì, Côn Sơn, Sơn Ca, Trà Mi, Hạ Long, Vàm Cỏ, Sông Đà, Sao La. Một trường hợp thực tế: bão Sonca được ghi nhận đổ bộ ở vùng biên giữa Quảng Bình và Quảng Trị với sức gió tối đa khoảng 75 km/h; tên này nằm trong cơ sở dữ liệu do chương trình Xoáy thuận nhiệt đới của WMO biên soạn (thông tin được trích dẫn từ AccuWeather.com).

Theo chu trình đặt tên, sau Sonca, cơn bão kế tiếp tại khu vực Thái Bình Dương và Biển Đông theo thứ tự danh sách sẽ mang tên Nesat.

Tiêu chí phân loại bão theo sức gió

Các ngưỡng phân loại giữa cấp bão và siêu bão được nêu rõ bởi một số trung tâm cảnh báo quốc tế. Ví dụ, một xoáy thuận ở tây bắc Thái Bình Dương được xem là bão nếu sức gió nằm trong khoảng 73–148 km/h; khi sức gió đạt 149 km/h trở lên, hệ thống đó sẽ được xếp vào nhóm siêu bão — theo phân loại của Trung tâm Cảnh báo Bão Liên hợp (JTWC).

Vì sao có danh sách được tái sử dụng và khi nào thì loại bỏ tên?

Đa phần danh sách tên bão được dùng theo chu kỳ để tiết kiệm và đảm bảo tính nhất quán trong hệ thống đặt tên; một ví dụ là bộ danh sách ở Đại Tây Dương được tái sử dụng sau mỗi sáu năm. Tuy nhiên, khi một cơn bão gây ra thiệt hại lớn về người hoặc tài sản, tên của nó có thể được loại khỏi danh sách để tránh kích hồi ký ức đau thương. Những tên bị loại nổi tiếng có thể kể đến là Haiyan, Sandy, Katrina, Mitch và Tracy.

Quy trình loại bỏ yêu cầu biểu quyết giữa các thành viên trong ủy ban khu vực. Ngoài việc loại tên vì hậu quả nặng nề, các nước cũng có thể kiến nghị loại bỏ tên do cho rằng tên gọi đó không phù hợp; từng có trường hợp Việt Nam đề nghị loại bỏ tên Chanchu, trong khi phía Hàn Quốc đề xuất loại bỏ tên Saomai.

Vai trò của ủy ban và vòng đề xuất tên mới

Ủy ban Bão hoạt động như diễn đàn để các nước đề xuất thay đổi danh sách: họp định kỳ, thảo luận việc nộp tên mới hoặc loại bỏ tên cũ, và đưa ra quyết định chung. Khi một tên bị rút, quốc gia liên quan hoặc ủy ban sẽ chọn tên thay thế nhằm bảo đảm danh sách đủ dùng cho các mùa bão sau đó.

Lợi ích thực tế của việc đặt tên

So với cách gọi theo vĩ độ–kinh độ, tên riêng dễ nhớ hơn cho cả người dân và người làm truyền thông. Việc dùng tên giúp giảm sai sót khi truyền đạt thông tin bằng miệng hoặc văn bản, và thuận lợi trong trao đổi thông tin giữa trạm khí tượng, cơ sở ven biển và tàu thuyền. Điều này góp phần nâng cao hiệu quả cảnh báo sớm và thúc đẩy sự chuẩn bị ứng phó khi bão đến.

Trường hợp tiêu biểu: bão và tên Yagi

Bão Hayan quan sát từ Trạm Vũ trụ Quốc tế. (Video: YouTube).

Các lưu ý khi hiểu về hệ thống đặt tên

• Tên bão chỉ gán khi hệ thống đạt cấp bão theo tiêu chuẩn khu vực; không phải mọi xoáy thuận đều được đặt tên.
• Một số khu vực có danh sách riêng; do đó cùng một cơn bão có thể có tên quốc tế và tên địa phương khác nhau khi di chuyển qua vùng hậu cần khác nhau (ví dụ: tên quốc tế vs. tên do PAGASA gán khi vào PAR).
• Danh sách được duy trì theo chu kỳ, nhưng có cơ chế loại bỏ và bổ sung để phản ánh những thiệt hại lịch sử hoặc thay đổi quan hệ quốc tế – văn hóa.

Kết luận: tên bão là công cụ giao tiếp, không chỉ là nhãn hiệu

Việc đặt tên cho bão không chỉ là một thủ tục hành chính; đó là một phần của hệ thống cảnh báo thiên tai, nhằm tối ưu hóa truyền thông, bảo đảm thông tin đến cộng đồng chính xác và kịp thời. Quy trình này được vận hành qua cơ chế vùng và liên vùng, với sự đóng góp của các cơ quan khí tượng quốc gia và các ủy ban chuyên ngành để vừa giữ tính khoa học, vừa tôn trọng yếu tố xã hội — nhất là khi một tên cần được rút khỏi danh sách vì đã gắn với mất mát lớn.

Người theo dõi thời tiết và cộng đồng ven biển vì thế nên lưu ý rằng tên gọi bão phản ánh cả tiêu chí kỹ thuật (mức gió, địa bàn) lẫn quyết định hành chính của các cơ quan quản lý khí tượng.

Danh sách tên các cơn bão khu vực Đại Tây Dương trong năm 2021. (Ảnh: KOKH).

Một cơn bão hình thành ở Thái Bình Dương. (Ảnh: WMO).

Danh sách tên bão ở tây bắc Thái Bình Dương và Biển Đông. (Ảnh: WMO).

Để hiểu sâu hơn về lý do tại sao số lượng họ và tên riêng có xu hướng cô đặc ở một số nền văn hóa, bạn có thể khám phá bài viết vì sao chỉ vài nghìn họ vẫn đang được dùng ở Trung Quốc: lịch sử và tác động kỹ thuật số, nơi phân tích nguồn gốc lịch sử và ảnh hưởng của chữ Hán lên việc bảo tồn tên họ.

Nếu bạn quan tâm đến vật liệu có màu trắng bạc bền bỉ được dùng trong trang sức và công nghiệp, bài viết phân biệt bạch kim và vàng trắng: đặc tính và ứng dụng sẽ cung cấp góc nhìn chi tiết về nguồn gốc và ứng dụng của bạch kim.

Với những ai muốn biết về một thuốc có cả công dụng y tế lẫn nguy cơ lạm dụng, tham khảo bài tổng quan về ketamin: công dụng, dạng dùng và rủi ro lạm dụng để nắm rõ thông tin về cách dùng và các mối lo ngại liên quan.