Bí ẩn Al Jassasiya: Những vết lõm trên đá hé lộ gì về đời sống ven biển Qatar?
Trên một dải đá vôi trải dài giữa cồn cát ven bờ biển đông bắc Qatar có những dấu khắc khiến người xem phải dừng lại: hàng vết lõm tròn, hình thuyền được chạm khắc tỉ mỉ, và vô số hình dạng khác nhau mà các nhà nghiên cứu vẫn chưa thống nhất được ý nghĩa. Nơi này là Al Jassasiya — một trong những di chỉ điêu khắc trên đá quan trọng nhất của vùng, lưu giữ manh mối về hoạt động sinh kế, tín ngưỡng và tư duy trừu tượng của người xưa.
Al Jassasiya nằm ở đâu và quy mô như thế nào?
Al Jassasiya tọa lạc trên bờ biển đông bắc Qatar, cách thủ đô một quãng di chuyển không quá xa. Toàn bộ quốc gia có khoảng 12 di chỉ loại hình này, đa số tập trung dọc các vùng ven biển, nhưng Al Jassasiya nổi bật bởi mật độ và tính đa dạng của các tác phẩm khắc.
Các cuộc khai quật và quan sát hiện ghi nhận khoảng 900 phiến đá hoặc ‘tác phẩm’ tại Al Jassasiya. Phần lớn trong số đó là các vết đục lõm (cupules) được bố trí thành hình học hoặc mô-típ cụ thể; bên cạnh đó còn có những hình khắc mô tả thuyền, dấu hiệu trừu tượng, thậm chí các hình mà ngay cả chuyên gia cũng chưa tìm ra tương đồng hoàn toàn ở nơi khác.
Những vết lõm tròn: mẫu hình, kích thước và các câu hỏi
Một yếu tố dễ nhận thấy là tỷ lệ lớn các vết lõm tròn: hơn một phần ba số hình được phát hiện thuộc dạng này. Kích thước và vị trí của các vết rất khác nhau — từ những lỗ nhỏ xíu đến các chấm lõm đủ lớn để đặt vật — và chúng đôi khi xuất hiện theo hàng, theo chuỗi hoặc thành các tổ hợp có thể đọc như ký hiệu.
Trong số những bố cục đặc biệt có hai hàng song song, mỗi hàng gồm bảy vết lõm. Hình thức này khiến một số người suy nghĩ đến bàn cờ hay bảng trò chơi dân gian tương tự ô ăn quan. Tuy nhiên, giả thuyết này gặp tranh luận: một vài vết quá nhỏ để đặt viên, một số nằm trên sườn dốc — vị trí không thuận lợi cho hoạt động chơi – nên ý nghĩa thực tế vẫn gây tranh cãi.
Một hàng vết lõm dài trên đá tại Al Jassasiya. (Ảnh: CNN).
Giả thuyết về chức năng: trò chơi, bói toán hay lưu trữ?
Trước các dạng vết lõm và bố cục, các nhà nghiên cứu đã đề xuất nhiều giải thích khác nhau. Những ý tưởng được nêu lên bao gồm: một loại bàn trò chơi, công cụ bói toán, nơi phân loại hoặc lưu trữ ngọc trai, và thậm chí là công cụ để theo dõi thời gian hay thủy triều.
Sự đa dạng về kích thước và địa điểm xuất hiện của các vết lõm là lý do chính khiến các giải thích này không có đồng thuận chung. Một số chuyên gia nghiêng về quan điểm những hình khắc này có thể mang yếu tố nghi lễ hoặc ký hiệu mang ý nghĩa biểu tượng hơn là công cụ thực dụng đơn thuần.
Tại sao hình thuyền chiếm vị trí đặc biệt?
Một trong những nhóm hình khắc được chú ý nhất là hình thuyền. Những bức vẽ này không chỉ xuất hiện nhiều hơn so với các di chỉ ven biển khác ở Qatar, mà còn được khắc với nhiều chi tiết: thân hình giống cá với đuôi nhọn, hàng mái chèo xếp đều, vị trí gắn cột buồm, và chỗ ngồi cho người chèo. Ở một số tấm còn thể hiện mỏ neo.
Các vết lõm tròn trên đá là đặc trưng của Al Jassasiya. (Ảnh: CNN).
Các chi tiết này cho phép các nhà khảo cổ suy luận về loại phương tiện biển mà cư dân ven bờ từng sử dụng, đặc biệt là phục vụ đánh cá và nghề mò ngọc trai — một hoạt động kinh tế quan trọng của khu vực trong quá khứ. Sự xuất hiện của hai kiểu mỏ neo khác nhau trên các tấm khắc còn gợi mở về thay đổi công nghệ hàng hải theo thời gian: mỏ neo đá truyền thống của người Arab (hình tam giác có hai lỗ) xuất hiện cùng các dạng mỏ neo kim loại mang ảnh hưởng châu Âu, loại sau được cho là bắt đầu được sử dụng ở khu vực từ khoảng bảy trăm năm trước.
Niên đại: khó xác định và có dấu hiệu khác nhau
Xác định thời điểm các hình khắc được tạo ra là một thách thức lớn. Các đánh giá tương đối đưa ra khoảng niên đại trải dài, từ thời đồ đá mới cho đến các giai đoạn Hồi giáo — và có bằng chứng cho thấy không phải tất cả các khắc đều thuộc cùng một giai đoạn.
Một phân tích trước đó trên chín tấm khắc cho thấy chúng có tuổi chỉ vài trăm năm; tuy nhiên, các nhà khoa học nhấn mạnh cần mở rộng nghiên cứu để có kết luận chắc chắn hơn. Vì vậy, bất kỳ nhận định về ‘tuổi’ chung của toàn bộ di chỉ đều còn mang tính tạm thời.
Quan điểm của nhà quản lý và các tác giả nghiên cứu
Những người phụ trách khai quật và quản lý di tích tại Qatar mô tả Al Jassasiya là một tập hợp độc đáo, phản ánh cả kỹ năng quan sát lẫn tư duy trừu tượng của những người tạo ra các hình khắc. Họ lưu ý rằng nhiều motif tại đây không tìm thấy tương tự ở các nơi khác trên bán đảo Ả Rập.
Hai tác giả đã nghiên cứu lịch sử Qatar cũng nhấn mạnh vai trò biểu tượng của thuyền trong văn hóa cổ đại: thuyền không chỉ là phương tiện sinh nhai mà còn đóng vai trò trong các niềm tin về hành trình sang thế giới bên kia trong nhiều nền văn minh cổ. Các bức khắc thuyền ở Al Jassasiya vì thế có thể vừa là tư liệu về kỹ thuật đóng thuyền vừa mang ý nghĩa tín ngưỡng.
Hình ảnh thuyền tại Al Jassasiya tương đối giống hình con cá. (Ảnh: Qatar Museums).
Những hướng nghiên cứu tiếp theo và tầm quan trọng
Để tiến gần hơn tới một bức tranh toàn diện về Al Jassasiya, các nhà nghiên cứu cần mở rộng mẫu khảo sát, áp dụng các phương pháp niên đại học thuật phù hợp và liên kết thông tin từ các di chỉ ven biển khác. So sánh kiểu motif, vật liệu khắc, và vị trí địa lý có thể giúp tách các lớp thời gian và chức năng khác nhau của từng khắc.
Với vai trò là một ‘bảo tàng ngoài trời’, Al Jassasiya không chỉ thu hút sự chú ý của khảo cổ học mà còn là nguồn dữ liệu quan trọng để hiểu mối liên hệ giữa cộng đồng ven biển và môi trường biển trong quá khứ — từ nghề đánh cá, khai thác ngọc trai đến niềm tin và nghi lễ.
Câu hỏi thường gặp (FAQ)
Al Jassasiya có phải là di chỉ lớn nhất ở Qatar?
Al Jassasiya được mô tả là di chỉ nghệ thuật trên đá lớn nhất tại Qatar về số lượng tác phẩm và mức độ đa dạng các kiểu khắc.
Các vết lõm trên đá được giải thích rõ ràng chưa?
Chưa có đồng thuận: những vết lõm được giải thích theo nhiều hướng — trò chơi, bói toán, lưu trữ ngọc trai hoặc công cụ tính toán thủy triều — và một số chuyên gia cho rằng chúng có thể mang yếu tố nghi lễ.
Thuyền khắc trên đá cho biết điều gì?
Những hình thuyền cung cấp manh mối về loại thuyền từng được dùng để đánh cá và mò ngọc trai, thể hiện chi tiết về mái chèo, mỏ neo và kết cấu thuyền.
Người ta đã xác định niên đại chính xác cho các khắc chưa?
Các kết quả tạm thời cho thấy mẫu được khảo sát có thể chỉ vài trăm năm tuổi, nhưng niên đại tổng thể của toàn bộ di chỉ vẫn chưa được xác định chắc chắn và có khả năng khác nhau theo từng khắc.
Kết luận
Al Jassasiya là một kho tư liệu vật thể quý giá, nơi các dấu hiệu đơn giản như một vết lõm hay một đường khắc có thể mở ra nhiều hướng hiểu biết: từ sinh kế biển và công nghệ đến tín ngưỡng và tư duy trừu tượng của cư dân ven bờ. Dù nhiều câu hỏi vẫn đang chờ lời giải, giá trị của di chỉ không chỉ nằm ở số lượng tác phẩm mà còn ở khả năng kết nối hiện tại với những câu chuyện đời sống cổ đại ven biển Qatar.
