Tê Tê Java: Tương Lai Sáng Của Loài Động Vật Quý Hiếm Ở Đông Nam Á

Tê tê Java là một trong những loài động vật quý hiếm nhất trên thế giới, chỉ sống rải rác tại Đông Nam Á, bao gồm cả Việt Nam.

Trong bối cảnh mà nhiều loài động vật hoang dã đang phải đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng vì các hoạt động tiêu thụ không bền vững của con người, tê tê đã nổi lên như một biểu tượng trong nỗ lực bảo tồn các loài động vật có nguy cơ này.

Hình ảnh một con tê tê đang ngáp ở Khu bảo tồn Khamab Kalahari, Nam Phi. (Nguồn: Workingwithwildlife).

Theo Hiệp hội Bảo tồn Động vật Hoang dã quốc tế (WCS), buôn bán động vật hoang dã bất hợp pháp hiện đang mang về khoảng 10 tỷ đô la Mỹ mỗi năm trên toàn cầu. Hoạt động buôn bán gỗ bất hợp pháp tạo ra khoảng 7 tỷ đô la mỗi năm, trong khi đó, buôn bán thủy sản trái phép cũng tạo ra khoảng 9,5 tỷ đô la mỗi năm.

Tổng hợp lại, những con số này cho thấy rằng buôn bán động vật hoang dã bất hợp pháp là một trong những hoạt động bất hợp pháp lớn nhất trên thế giới, chỉ đứng sau ma túy, buôn người và hàng giả.

Nguyên nhân chính dẫn đến nạn buôn bán động vật hoang dã bất hợp pháp là sự gia tăng nhu cầu về các sản phẩm như thịt rừng, nguyên liệu cho y học cổ truyền, và các đồ trang sức bằng vảy tê tê.

Thật đáng buồn cho loài tê tê!

Loài động vật sống về đêm này, thường ẩn mình và sống đơn độc, đang phải đối mặt với việc bị săn bắt không thương tiếc để phục vụ cho nhiều mục đích khác nhau.

Điều đặc biệt là tê tê là loài động vật có vú duy nhất được bao phủ hoàn toàn bằng lớp vảy, giúp chúng bảo vệ mình khỏi những kẻ săn mồi. Các lớp vảy làm từ keratin – cùng chất liệu tạo nên móng tay người – giúp tê tê cuộn tròn thành một quả bóng chắc chắn khi gặp nguy hiểm.

Tê tê cuộn tròn mình trong tư thế phòng thủ. (Ảnh chụp tại Khu bảo tồn Khamab Kalahari/Workingwithwildlife).

Mỗi con tê tê có khả năng tiêu thụ một lượng lớn mối, giúp duy trì sự cân bằng trong hệ sinh thái. Tuy nhiên, chính lớp vảy bảo vệ này lại là lý do khiến loài này bị săn lùng mạnh mẽ. Hiện nay, tê tê là loài động vật có vú hoang dã bị buôn bán nhiều nhất trên thế giới, theo thông tin từ Tổ chức Cứu trợ Hoang dã WildAid (Mỹ).

Trên thế giới có tổng cộng 8 loài tê tê và tất cả đều được liệt kê trong Sách Đỏ của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN), với nhiều mức độ nguy cấp khác nhau.

Bất chấp những nỗ lực bảo vệ, nạn săn trộm tê tê vẫn tiếp diễn mạnh mẽ tại nhiều khu vực, từ châu Á đến châu Phi, và cả các loài tê tê nổi tiếng như tê tê Java và tê tê vàng đều không thoát khỏi nguy cơ này.

Worldwildlife cho biết, từ năm 2011 đến 2013, khoảng 116.990 đến 233.980 con tê tê đã bị giết chết, con số này chỉ là phần nổi của một hoạt động buôn bán bất hợp pháp đang diễn ra.

Vậy loài tê tê nào đang bị đe dọa nhiều nhất?

Tê tê Java: Biểu Tượng Quý Hiếm Của Đông Nam Á

Trong số 8 loài tê tê, tê tê Java (danh pháp khoa học: Manis javanica) được phân loại ở mức Cực kỳ nguy cấp/Đe dọa tuyệt chủng (CR) bởi Sách Đỏ IUCN do quần thể của nó đã giảm 80% trong 21 năm qua.

[Cũng có 2 loài tê tê khác được phân loại ở mức CR, đó là tê tê Philippines và tê tê Trung Quốc. Tuy nhiên, bài viết này chỉ tập trung vào loài tê tê Java]

Tê tê Java là loài chỉ sống ở Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam.

Tê tê Java hay còn gọi là tê tê Sunda – là một trong 4 loài tê tê phân bố chủ yếu ở châu Á. Loài này chỉ có ở Đông Nam Á, được tìm thấy ở một số quốc gia như Việt Nam, Myanmar, Thái Lan, Lào, Campuchia, Malaysia, Singapore, Indonesia và Brunei.

Tình trạng của loài tê tê Java ở Việt Nam đang rất đáng báo động. Ở ba khu bảo tồn thiên nhiên là Khe Nét, Kẻ Gỗ và Vườn quốc gia Sông Thanh, dân số tê tê Java đã giảm nghiêm trọng do nạn săn bắn để lấy thịt và các bộ phận cơ thể.

Loài này thường sống trong các khu rừng nguyên sinh và thứ sinh, gần các khu vực có con người sinh sống, cũng như trong các đồn điền cọ dầu và cao su.

Giống như các loài tê tê khác, tê tê Java chủ yếu hoạt động vào ban đêm và ăn chủ yếu là kiến và mối. Vai trò của chúng trong việc kiểm soát quần thể côn trùng được cho là rất quan trọng.

Tê tê Java là tay leo trèo và bơi lội tài ba. (Ảnh: CC BY-SA 4.0).

Với khả năng leo trèo và bơi lội rất tốt, tê tê Java thích nghi với các hệ sinh thái ngập nước, đặc biệt là ở vùng U Minh tại Việt Nam.

Để bảo vệ đa dạng sinh học ở Đông Nam Á và toàn cầu, các quốc gia nơi tê tê Java sinh sống đã có nhiều chính sách bảo vệ chặt chẽ.

Không những vậy, tê tê Java và các loài tê tê khác còn nhận được sự bảo vệ từ cộng đồng quốc tế. Năm 2016, một hiệp ước của hơn 180 chính phủ đã cam kết chấm dứt mọi hoạt động buôn bán tê tê hợp pháp.

Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên (WWF) cùng với Tổ chức TRAFFIC đang nỗ lực hết mình để bảo vệ loài này khỏi sự tấn công của các hoạt động buôn bán động vật hoang dã.

Riêng tại Việt Nam, Nghị định 06/2019/NĐ-CP đã xếp tê tê Java vào danh sách động vật rừng quý hiếm cần được bảo vệ.

Các chuyên gia không chỉ bảo vệ tê tê khỏi nạn săn trộm mà còn chăm sóc và thả chúng về môi trường tự nhiên.